راهنمای اخلاق پژوهش برحیوانات

مقدمه :

استفاده از حیوانات در پژوهش های دارویی و درمانی نیز کمک بسیاری درحل مشکلات مرتبط با سلامت انسان کرده است .

رسالت انسانی بشر اقتضا می کند در تمامی مراحل این پژوهش ها سعی کند که تاحد ممکن حقوق حیواناتی که یاری دهنده انسان در دستیابی به روش های تشخیصی و درمانی هستند حفظ گردد.

برای آشنایی کاربران روند پژوهش از تولید و تحویل حیوان تا نگهداری و انجام مراحل آزمایش، نیاز است که زنجیره موجود به روشنی شناخته و تفکیک شود و برای هر مرحله مقررات و آموزش های لازم تدوین وبه اجرا درآید .

دراین بحث ابتدا مراحل استفاده از حیوانات در انجام یک پژوهش علمی قدم به قدم مشخص و در هر مرحله ملاحظات اخلاقی مربوط ارائه می گردد.

 

1. تهیه و حمل و نقل حیوانات

الف – قوانین معرفی گونه جدید به منطقه

ب – نحوه اسارت حیوانات

ج – چگونگی حمل و نقل شامل وسایل حمل و  نقل و قفس ها

2.  روش های نگهداری

الف – مکان : شامل فضای نگهداری ، شرایط قفس ها ، نگهداری در فضای باز ، تهویه ، فاضلاب ، نور پردازی ، راه های فرار در موارد اضطراری

ب – امکانات : شامل غذا ، امکانات درمانی ، شستشو

3. نیروی های اجرایی (مراقبت کنندگان حیوان )

الف – آموزش های لازم برای حفظ سلامت حیوان و انسان

ب – لباس و امکانات حفاظتی

ج – علاقه به کار و امکانات رفاهی لازم

د – آگاهی نسبت به اهمیت موضوع پژوهش

هـ - اطلاع از علائم بیماری و سلامت حیوان

و – رعایت خصوصیات زندگی طبیعی حیوان در شرایط اسارت تا حدامکان مانند اجتماعی بودن یا انفرادی بودن حیوان

ز – آگاهی از وضعیت آبستنی و شیردهی حیوان

4. کاربران پژوهش و محققین

الف – آگاهی از نوع ، جنس و سایر شرایط حیوان مناسب برای آزمایش

ب – اطلاعات لازم در مورد تاثیر شرایط محیطی بر نتایج آزمایش

ج – عدم استفاده از حیوانات بیماردر آزمایش

1- تهیه و حمل و نقل حیوانات :

الف – ورود هرگونه حیوانی به هر منقطه باید با مجوز سازمان حفاظت محیط زیست کشور باشد. سلامت حیوانات وارداتی باید پس از قرنطینه به تایید سازمان دامپزشکی کشور برسد تا اجازه حمل حیوان داده شود .

در مورد حمل حیوانات بین استان ها نیز باید از قوانین جاری کشور که براساس نوع گونه حیوان و بیماری های شایع در شرایط خاص هر استان تدوین شده است استفاده شود .

ب – نحوه اسارت حیوان باید با معیارهای اخلاقی مطابقت داشته باشد. اسارت حیوانات در فصل تولید مثل و در دوران شیردهی مجاز نیست همچنین باید از استفاده ابزارهایی که باعث جراحت حیوان شوند پرهیز کرد.

ج – از زمان اسارت تاحمل به محل نگهداری دائم یا آزمایشگاه مورد نظر باید حیوان را در شرایط مطلوب و مناسب با گونه قرار داد . قفس ها باید به شکلی باشند که امکان استراحت حیوان فراهم شود مجاورت حیوانات شکارچی با حیوانات دیگر حتی در قفس های مجزا که باعث ایجاد استرس در حیوانات می شود، مجاز نیست . همچنین قفس ها باید طوری طراحی شده باشند که امکان مشاهده دائم حیوان توسط فرد مراقب فراهم باشد و حیوان در حرکات تند و ناگهانی خود توسط قطعات قفس مجروح نشود . همچنین قفس ها باید به شکلی بسته به گونه حیوان طراحی شده باشند که امکان فرار حیوان کاملا از بین رفته باشد.

تغذیه مناسب حیوان بسته به زمان رشد و سن حیوان و نیازهای معمول آن باید به نحو مناسب انجام گردد.

میزان  آزار واذیت حیوان به وضعیت سلامت حیوان ، گونه ، سن ، جنس ، تعداد حیواناتی که با هم همراه هستند، ارتباط اجتماعی آنها، مدت زمان بی آب و غذا ماندن ، طول مدت وروش حمل ونقل ، وضعیت و شرایط محیط به خصوص بالا رفتن حرارت و میزان مراقبت درطول حمل و نقل بستگی دارد.

د – برای حمل و نقل حیوان باید از قفس های مناسب باشرایط ذکر شده استفاده شود. در مسیرهای طولانی باید توقف های لازم و غذا دهی به حیوان بسته به گونه و عادت تغذیه ای انجام گردد. همچنین خودروهای حامل حیوانات باید شرایط برودتی و حرارتی و همچنین تهویه و استانداردهای امنیتی لازم از نظر احتمال تصادف، آتش سوزی و غیره را داشته باشند.

قفس ها باید به تسمه های مخصوص درجای خود محکم شده باشند ودر مجموع شرایط و قوانین حمل حیوانات به طور کامل رعایت شود.

باتوجه به عکس العمل های فیزیولوژیک حیوانات در طول حمل و نقل از جمله بیمار حرکت، در صورت لزوم و با توجه به گونه حیوان لازم است قبل و بعد از حمل حیوان توسط یک دامپزشک معاینه و حیوان تحت آرامبخشی مناسب حمل گردد.

***

2- روش های نگهداری

الف – سلامت حیوان توسط تحویل گیرنده باید تایید و در صورت نیاز قرنطینه شود. حیوان جدیدالورود نباید تا اطمینان یافتن از سلامت عمومی به محل حیوانات دیگر منتقل گردد. در صورت وجود بیماری باید حیوان تحت درمان قرار گیرد .

ب – حیوانات قبل از ورود به مطالعه پژوهشی باید با افراد و محیط سازگار شوند.

ج – شرایط لازم نگهداری حیوان براساس گونه حیوان و نیازهای اختصاصی آن قبلا فراهم شده باشد.

امکانات نگهداری عبارتند از فضای نگهداری و تسهیلات لاز م

فضای نگهداری : شامل حیاط، چراگاه ، قفس ، ساختمان ، دریاچه و غیره است که براساس نوع حیوان و مطالعه در دست انجام باید امکانات لازم راداشته باشد این ساختمان ها باید آسایش حیوان را تامین نمایند. برخی از امکانات عمومی که درهمه موارد باید رعایت شوند عبارتند از :

الف – در صورتی که حیوان در فضای باز نگهداری می شود باید نیاز گونه مربوطه را تامین کند مثلا دارای پناهگاه باشد و غذا و آب و حفاظت در برابر حیوانات دیگر و همچنین نیازهای رفتاری و اجتماعی حیوان در نظر گرفته شوند .

ب – در فضاهای بسته باید کنترل عوامل محیطی مانند سرما، گرما ، نور و رطوبت به آسانی ممکن باشد و از ورود موجودات موذی جلوگیری شود همچنین تامین مواد غذایی و آب و در صورت نیاز دارو و فعالیت های آزمایشی میسر باشد قفس ها باید به شکلی طراحی شده باشند که آسایش حیوان تامین گردد و قابل ضد عفونی باشد دیوارها وکف و سایر بخش های ساختمان نیز باید قابل شستشو و ضد عفونی باشند و مقاومت لازم را برای گونه خاص حیوانی داشته باشند.

تهویه کامل و کافی و همچنین تخلیه فضولات حیوانات به خوبی انجام گردد به نحوی که بوهای آزار دهنده و گازهای مضر مانند آمونیاک در محل وجود نداشته باشند.

روشنایی و رنگ آمیزی محل نیز باید مناسب باشد و ذخایر غذا و آب نیز به میزان کافی موجود باشد.

از مواد ضد عفونی کننده ، خوشبو کننده و حشره کش استاندارد باید استفاده شود به نحوی که برای حیوانات و همچنین روند پژوهش اثر نامطلوب به جا نگذارد.

صداهای اضافی نیز باعث آزارحیوانات می شود و باید از ایجاد آن پرهیز شود. همچنین تراکم قفس ها در اتاق و یا تراکم حیوانات در قفس باید براساس نحوه زندگی و اندازه حیوان و همچنین نوع مطالعه متفاوت و مورد تایید مسئول باشد.

نحوه چیدن قفس ها و طراحی اتاق باید به شکلی باشد که حرکت مراقبین و محققین و مشاهده حیوانات به سادگی امکان پذیر باشد.

**

3- نیروهای اجرایی شاغل

(باید زیر نظر یک دامپزشک متخصص تمامی موارد بهداشتی زیر کنترل شوند وروزانه گزارش کنترل موارد زیر به اطلاع وتایید او برسد).

الف – این افراد باید آموزش های لازم را در مورد نحوه زندگی، سلامت و بیماری حیوان ونیازهای رفتاری واجتماعی آنها دیده باشند بسته به نوع حیوان و نوع پژوهش تربیت این افراد متفاوت است ولی با این حال آموزش های عمومی برای این افراد لازم است تا از فعالیت های فیزیولوژیک مانند نیازهای غذا، آب ، وضعیت آبستنی وشیردهی ، تهویه ، دفع مدفوع و ادرار، تغییرات رفتاری ، نحوه زندگی (انفرادی ، اجتماعی ، شکارچی بودن) و رفتار حیوان مطلع باشد.

ب – کارکنان محل نگهداری حیوانات باید آموزش هایی درارتباط با بیماریهای مشترک انسان و حیوانات موردمطالعه و روش های جلوگیری از انتقال این بیماریها را بدانند همچنین لازم است که لباس، دستکش ، چکمه ، ماسک و سایر امکانات حفاظتی لازم را برای حفظ سلامت خود داشته باشند.

برخی وسایل خاص ماننددستکش های مخصوص کار با جوندگان نیز باید فراهم باشد نوع خطر هر حیوان (چنگ زدن، گاز گرفتن ،نیش زدن و غیره ) باید برای کارکنان کاملا آموزش داده شود تا در حفاظت خود مورداستفاده قرار دهند.

ج – کارکنان بخش نگهداری حیوانات و آزمایشگاه پژوهش باید آگاهی نسبت به اهمیت موضوع پژوهش واهمیت و نقش آنها در حفظ سلامت حیوان و در نتیجه صحت مطالعه داشته باشند.

**

4- محققین و پژوهشگران

پروژه طراحی شده باید توسط شورای پژوهشی مرکز از نظر رعایت شرایط و مقررات مذکور مورد بررسی قرارگیرد .

این موارد عبارتند از :

-        انتخاب صحیح گونه حیوان برای مطالعه خاص

-        استفاده ازحداقل ممکن حیوان برای مطالعه

-        ضرورت استفاده از حیوانات آزمایشگاهی برای مطالعه وعدم امکان جایگزینی آن با نرم افزار های کامپیوتری و استفاده از تجارب دیگران

-        آموزش لازم محققین برای شناخت زندگی و شرایط فیزیولوژیک حیوان ( تغذیه، سلامت، بیماری، ناراحتی و درد و سایر تغییرات فیزیولوژیک و پاتولوژیک حیوان )

-        آموزش اختصاصی در مورد گونه های خاص مورد استفاده

-        اطلاعات لازم در مورد تاثیر شرایط محیطی برنتایج آزمایش

عدم استفاده از حیوانات بیماردر آزمایش

استفاده از حیوانات در پژوهش های دارویی و درمانی نیز کمک بسیاری درحل مشکلات مرتبط با سلامت انسان کرده است .

رسالت انسانی بشر اقتضا می کند در تمامی مراحل این پژوهش ها سعی کند که تاحد ممکن حقوق حیواناتی که یاری دهنده انسان در دستیابی به روش های تشخیصی و درمانی هستند حفظ گردد.

برای آشنایی کاربران روند پژوهش از تولید و تحویل حیوان تا نگهداری و انجام مراحل آزمایش، نیاز است که زنجیره موجود به روشنی شناخته و تفکیک شود و برای هر مرحله مقررات و آموزش های لازم تدوین وبه اجرا درآید .

دراین بحث ابتدا مراحل استفاده از حیوانات در انجام یک پژوهش علمی قدم به قدم مشخص و در هر مرحله ملاحظات اخلاقی مربوط ارائه می گردد.


1. تهیه و حمل و نقل حیوانات

الف – قوانین معرفی گونه جدید به منطقه

ب – نحوه اسارت حیوانات

ج – چگونگی حمل و نقل شامل وسایل حمل و  نقل و قفس ها

2.  روش های نگهداری

الف – مکان : شامل فضای نگهداری ، شرایط قفس ها ، نگهداری در فضای باز ، تهویه ، فاضلاب ، نور پردازی ، راه های فرار در موارد اضطراری

ب – امکانات : شامل غذا ، امکانات درمانی ، شستشو

3. نیروی های اجرایی (مراقبت کنندگان حیوان )

الف – آموزش های لازم برای حفظ سلامت حیوان و انسان

ب – لباس و امکانات حفاظتی

ج – علاقه به کار و امکانات رفاهی لازم

د – آگاهی نسبت به اهمیت موضوع پژوهش

هـ - اطلاع از علائم بیماری و سلامت حیوان

و – رعایت خصوصیات زندگی طبیعی حیوان در شرایط اسارت تا حدامکان مانند اجتماعی بودن یا انفرادی بودن حیوان

ز – آگاهی از وضعیت آبستنی و شیردهی حیوان

4. کاربران پژوهش و محققین

الف – آگاهی از نوع ، جنس و سایر شرایط حیوان مناسب برای آزمایش

ب – اطلاعات لازم در مورد تاثیر شرایط محیطی بر نتایج آزمایش

ج – عدم استفاده از حیوانات بیماردر آزمایش

1- تهیه و حمل و نقل حیوانات :

الف – ورود هرگونه حیوانی به هر منقطه باید با مجوز سازمان حفاظت محیط زیست کشور باشد. سلامت حیوانات وارداتی باید پس از قرنطینه به تایید سازمان دامپزشکی کشور برسد تا اجازه حمل حیوان داده شود .

در مورد حمل حیوانات بین استان ها نیز باید از قوانین جاری کشور که براساس نوع گونه حیوان و بیماری های شایع در شرایط خاص هر استان تدوین شده است استفاده شود .

ب – نحوه اسارت حیوان باید با معیارهای اخلاقی مطابقت داشته باشد. اسارت حیوانات در فصل تولید مثل و در دوران شیردهی مجاز نیست همچنین باید از استفاده ابزارهایی که باعث جراحت حیوان شوند پرهیز کرد.

ج – از زمان اسارت تاحمل به محل نگهداری دائم یا آزمایشگاه مورد نظر باید حیوان را در شرایط مطلوب و مناسب با گونه قرار داد . قفس ها باید به شکلی باشند که امکان استراحت حیوان فراهم شود مجاورت حیوانات شکارچی با حیوانات دیگر حتی در قفس های مجزا که باعث ایجاد استرس در حیوانات می شود، مجاز نیست . همچنین قفس ها باید طوری طراحی شده باشند که امکان مشاهده دائم حیوان توسط فرد مراقب فراهم باشد و حیوان در حرکات تند و ناگهانی خود توسط قطعات قفس مجروح نشود . همچنین قفس ها باید به شکلی بسته به گونه حیوان طراحی شده باشند که امکان فرار حیوان کاملا از بین رفته باشد.

تغذیه مناسب حیوان بسته به زمان رشد و سن حیوان و نیازهای معمول آن باید به نحو مناسب انجام گردد.

میزان  آزار واذیت حیوان به وضعیت سلامت حیوان ، گونه ، سن ، جنس ، تعداد حیواناتی که با هم همراه هستند، ارتباط اجتماعی آنها، مدت زمان بی آب و غذا ماندن ، طول مدت وروش حمل ونقل ، وضعیت و شرایط محیط به خصوص بالا رفتن حرارت و میزان مراقبت درطول حمل و نقل بستگی دارد.

د – برای حمل و نقل حیوان باید از قفس های مناسب باشرایط ذکر شده استفاده شود. در مسیرهای طولانی باید توقف های لازم و غذا دهی به حیوان بسته به گونه و عادت تغذیه ای انجام گردد. همچنین خودروهای حامل حیوانات باید شرایط برودتی و حرارتی و همچنین تهویه و استانداردهای امنیتی لازم از نظر احتمال تصادف، آتش سوزی و غیره را داشته باشند.

قفس ها باید به تسمه های مخصوص درجای خود محکم شده باشند ودر مجموع شرایط و قوانین حمل حیوانات به طور کامل رعایت شود.

باتوجه به عکس العمل های فیزیولوژیک حیوانات در طول حمل و نقل از جمله بیمار حرکت، در صورت لزوم و با توجه به گونه حیوان لازم است قبل و بعد از حمل حیوان توسط یک دامپزشک معاینه و حیوان تحت آرامبخشی مناسب حمل گردد.

***

2- روش های نگهداری

الف – سلامت حیوان توسط تحویل گیرنده باید تایید و در صورت نیاز قرنطینه شود. حیوان جدیدالورود نباید تا اطمینان یافتن از سلامت عمومی به محل حیوانات دیگر منتقل گردد. در صورت وجود بیماری باید حیوان تحت درمان قرار گیرد .

ب – حیوانات قبل از ورود به مطالعه پژوهشی باید با افراد و محیط سازگار شوند.

ج – شرایط لازم نگهداری حیوان براساس گونه حیوان و نیازهای اختصاصی آن قبلا فراهم شده باشد.

امکانات نگهداری عبارتند از فضای نگهداری و تسهیلات لاز م

فضای نگهداری : شامل حیاط، چراگاه ، قفس ، ساختمان ، دریاچه و غیره است که براساس نوع حیوان و مطالعه در دست انجام باید امکانات لازم راداشته باشد این ساختمان ها باید آسایش حیوان را تامین نمایند. برخی از امکانات عمومی که درهمه موارد باید رعایت شوند عبارتند از :

الف – در صورتی که حیوان در فضای باز نگهداری می شود باید نیاز گونه مربوطه را تامین کند مثلا دارای پناهگاه باشد و غذا و آب و حفاظت در برابر حیوانات دیگر و همچنین نیازهای رفتاری و اجتماعی حیوان در نظر گرفته شوند .

ب – در فضاهای بسته باید کنترل عوامل محیطی مانند سرما، گرما ، نور و رطوبت به آسانی ممکن باشد و از ورود موجودات موذی جلوگیری شود همچنین تامین مواد غذایی و آب و در صورت نیاز دارو و فعالیت های آزمایشی میسر باشد قفس ها باید به شکلی طراحی شده باشند که آسایش حیوان تامین گردد و قابل ضد عفونی باشد دیوارها وکف و سایر بخش های ساختمان نیز باید قابل شستشو و ضد عفونی باشند و مقاومت لازم را برای گونه خاص حیوانی داشته باشند.

تهویه کامل و کافی و همچنین تخلیه فضولات حیوانات به خوبی انجام گردد به نحوی که بوهای آزار دهنده و گازهای مضر مانند آمونیاک در محل وجود نداشته باشند.

روشنایی و رنگ آمیزی محل نیز باید مناسب باشد و ذخایر غذا و آب نیز به میزان کافی موجود باشد.

از مواد ضد عفونی کننده ، خوشبو کننده و حشره کش استاندارد باید استفاده شود به نحوی که برای حیوانات و همچنین روند پژوهش اثر نامطلوب به جا نگذارد.

صداهای اضافی نیز باعث آزارحیوانات می شود و باید از ایجاد آن پرهیز شود. همچنین تراکم قفس ها در اتاق و یا تراکم حیوانات در قفس باید براساس نحوه زندگی و اندازه حیوان و همچنین نوع مطالعه متفاوت و مورد تایید مسئول باشد.

نحوه چیدن قفس ها و طراحی اتاق باید به شکلی باشد که حرکت مراقبین و محققین و مشاهده حیوانات به سادگی امکان پذیر باشد.

**

3- نیروهای اجرایی شاغل

(باید زیر نظر یک دامپزشک متخصص تمامی موارد بهداشتی زیر کنترل شوند وروزانه گزارش کنترل موارد زیر به اطلاع وتایید او برسد).

الف – این افراد باید آموزش های لازم را در مورد نحوه زندگی، سلامت و بیماری حیوان ونیازهای رفتاری واجتماعی آنها دیده باشند بسته به نوع حیوان و نوع پژوهش تربیت این افراد متفاوت است ولی با این حال آموزش های عمومی برای این افراد لازم است تا از فعالیت های فیزیولوژیک مانند نیازهای غذا، آب ، وضعیت آبستنی وشیردهی ، تهویه ، دفع مدفوع و ادرار، تغییرات رفتاری ، نحوه زندگی (انفرادی ، اجتماعی ، شکارچی بودن) و رفتار حیوان مطلع باشد.

ب – کارکنان محل نگهداری حیوانات باید آموزش هایی درارتباط با بیماریهای مشترک انسان و حیوانات موردمطالعه و روش های جلوگیری از انتقال این بیماریها را بدانند همچنین لازم است که لباس، دستکش ، چکمه ، ماسک و سایر امکانات حفاظتی لازم را برای حفظ سلامت خود داشته باشند.

برخی وسایل خاص ماننددستکش های مخصوص کار با جوندگان نیز باید فراهم باشد نوع خطر هر حیوان (چنگ زدن، گاز گرفتن ،نیش زدن و غیره ) باید برای کارکنان کاملا آموزش داده شود تا در حفاظت خود مورداستفاده قرار دهند.

ج – کارکنان بخش نگهداری حیوانات و آزمایشگاه پژوهش باید آگاهی نسبت به اهمیت موضوع پژوهش واهمیت و نقش آنها در حفظ سلامت حیوان و در نتیجه صحت مطالعه داشته باشند.

**

4- محققین و پژوهشگران

پروژه طراحی شده باید توسط شورای پژوهشی مرکز از نظر رعایت شرایط و مقررات مذکور مورد بررسی قرارگیرد .

این موارد عبارتند از :

-        انتخاب صحیح گونه حیوان برای مطالعه خاص

-        استفاده ازحداقل ممکن حیوان برای مطالعه

-        ضرورت استفاده از حیوانات آزمایشگاهی برای مطالعه وعدم امکان جایگزینی آن با نرم افزار های کامپیوتری و استفاده از تجارب دیگران

-        آموزش لازم محققین برای شناخت زندگی و شرایط فیزیولوژیک حیوان ( تغذیه، سلامت، بیماری، ناراحتی و درد و سایر تغییرات فیزیولوژیک و پاتولوژیک حیوان )

-        آموزش اختصاصی در مورد گونه های خاص مورد استفاده

-        اطلاعات لازم در مورد تاثیر شرایط محیطی برنتایج آزمایش

عدم استفاده از حیوانات بیماردر آزمایش