نگرشي بر سيستم تناوبي غله ـ يونجه يکساله در ديمزارهاي غرب کشور

 

یونجه های یکساله سالانه ۵۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن به خاک اضافه می‌کنند و باعث افزایش حاصلخیزی خاک می‌شود . یونجه‌های یکساله ضمن تولید علوفه به مقدار قابل توجه، از فرسایش خاک جلوگیری می کنند.

میانگین تولید سالیانه گندم کشور ( ۷۹- ۱۳۷۵ ) حدود ۷/۹ میلیون تن است که ۳۷ درصد از این تولید مربوط به دیمزارها است ، از سوئی نتایج تحقیقات و ارزیابی به‌عمل آمده در ۴۰ میلیون هکتار از اراضی غرب کشور نشان داد که در ۶۰ درصد منطقه مورد مطالعه بارندگی بالاتر از ۳۰۰ میلمتر، درجه حرارت، شرایط خاک و دیگر شرایط اکولوژیکی مناسب برای استفاده از یونجه‌های یکساله به منظور تولید علوفه برای دام، افزایش عملکرد گندم، کنترل فرسایش، بالا بردن ماده آلی خاک و استفاده بهتر از بارشها مهیا می‌باشد. لذا می‌توان با بکارگیری یکسری عوامل آگروتکنیکی در مرحله مرتعی سیستم تناوبی غله ـ مرتع از قبیل کشت یونجه یکساله با عمیق کار پرسینگ دیم، کشت مخلوط ارقام یونجه یکساله، برداشت یا چرای علوفه در مرحله آغاز گلدهی و استفاده از کود فسفات و ارقام مقاوم به سرما ضمن تثبیت نیتروژن برای افزایش عملکرد غلات و همچنین تولید علوفه با کیفیت بالا برای چرای دام گام اساسی در راه توسعه کشاورزی پایدار برداشته شود.

جمعیت فعلی جهان ۶ میلیارد نفر است که تا سال ۲۰۵۰ به مرز ۱۱ میلیارد نفر خواهد رسید. امنیت غذایی انسانها یکی از حقوق اولیه بشر می باشد. بنابر این برای تامین امنیت غذایی فوق بایسته است که میزان غذا ۲ برابر شود ( ناصریان و ولی‌ زاده، ۱۳۸۰ ). در جهان امروز یکی از منابعی که به‌صورت غیر مستقیم در تامین پروتئین مورد نیاز انسانها نقش دارد مرتع است. در کشورهای مهم تولید کننده محصولات دامی نظیر هلند، امریکا، استرالیا و زلاند نو مرتع یکی از اساسی‌ترین منابع تغذیه دامها است ( عسگریان، ۱۳۷۱ ). طبق آمار منتشر شده در سال ۱۳۸۰ در کل کشور حدود ۷ میلیون هکتار اراضی دیم به‌صورت آیش وجود دارد که با توجه به کمبود علوفه در کشور و وضعیت نامناسب تغذیه دام، می توان هر ساله با استفاده از کشت یونجه‌های یکساله در سال آیش، مقدار کافی علوفه تولید نمود ( قصریانی، ۱۳۸۰ ). با توجه به اینکه مناطق و سیعی از کشور در منطقه خشک و نیمه خشک قرار دارند، زمینهای این مناطق طی هزاران سال بدون رعایت اصول فنی به‌طور متوالی کشت شده‌اند و از نظر حاصلخیزی خاک فقیر می باشند، از طرف دیگر در راستای تامین مواد غذایی جعیت روبه رشد کشور، ضرورت حفظ آب وخاک و استفاده بهینه از منابع طبیعی، هر روز بیشتر احساس می شود. یکی از روشهای موجود جهت افزایش حاصلخیزی خاک در این مناطق وارد کردن بقولات یکساله به خصوص یونجه های یکساله در سیستم زراعی در دیمزارها می باشد ( اکبر زاده، ۱۳۸۰ ). گندم بهٔطور متوسط سطحی معادل ۲/۶ میلیون هکتار از اراضی کشور را بخود اختصاص داده و میانگین تولید سالیانه گندم کشور ( ۷۹-۱۳۷۵ ) حدود ۹/۷ میلیون تن بوده است که از این مقدار ۶۳درصد از اراضی آبی و ۳۷ درصد از اراضی دیم حاصل شده است ( کشاورز و جلال کمالی، ۱۳۸۱ ). بقولات یکساله که بعد از جنگ جهانی دوم در سیستم کشت دیم استرالیا وارد شده است محصول غلات آن کشور را دو برابر و تولید دامی را ۴ برابر افزایش داده است ( جبیبیان، ۱۳۷۴ ). با توجه به اهمیت تولید علوفه در بخش کشاورزی و محدودیت کشت آبی در کشور، استفاده از زمین در سالهای آیش یکی از نیازهای اساسی بخش کشاورزی است لذا می توان کشت یونجه‌های یکساله در سیستم تناوبی غله ـ مرتع مورد توجه بیشتر قرار گیرد ( قصریانی، ۱۳۸۰ ). سیستم تناوبی غله ـ مرتع یک سیستم تلفیقی است که در اراضی دیم به‌ منظور تولید غلا ت و محصولات دامی از طریق تناوب بین غلات و لگوم‌ها بکار گرفته می شود، در این سیستم معمولا از استقرار طبیعی لگومهای یکساله جهت تثبیت نیتروژن برای افزایش عملکرد غلات و همچنین علوفه برای چرای دام در طول سال استفاده می شود ( ترک نژاد، ۱۳۷۸ ).

● فواید استفاده از یونجه‌های یکساله در تناوب با غلات

▪ افزایش حاصلخیزی، کنترل فرسایش و اصلاح ساختمان خاک

یونجه های یکساله سالانه ۵۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن به خاک اضافه می‌کنند و باعث افزایش حاصلخیزی خاک می‌شود ( Bauchan, ۱۹۹۸ ). یونجه‌های یکساله ضمن تولید علوفه به مقدار قابل توجه، از فرسایش خاک جلوگیری می کنند. همچنین باعث افزایش نیتروژن و مواد آلی خاک و بهبود خواص کیفی و شمیایی آن می شوند ( الهیاری‌فرد، ۱۳۷۶ ). استفاده از یونجه‌های یکساله به‌جای آیش در مزارع به دلیل تنوع در نحوه رشد و سریع الرشد بودن باعث افزایش پوشش گیاهی مناسب بر سطح خاک و در نتیجه باعث کاهش رواناب سطحی و کاهش فرسایش خاک می شود ( عزیزی، ۱۳۸۲ ). بررسی‌ها نشان داد که آیش ( خاک لخت ) در مقایسه با سایر سیستمهای کشت ( یونجه یکساله، نخود ) دارای بیشترین رواناب سطحی و فرسایش خاک است به‌طوریکه در یک مرحله بارش به میزان ۳۰ میلیمتردر مدت ۱۲ ساعت مقدار ۰۲/۲ تن در هکتار خاک زراعی فرسایش یافت. در همین تحقیق نشان داده شد که کشت مخلوط دو رقم یونجه یکساله Medicago truncatula cv. Orion و Medicago rigidula cv. Rigidula در مقایسه با سایر سیستمهای آزمایشی به دلیل برجای گذاشن بقایای گیاهی بیشتر و افزایش نفوذ پذیری آب در خاک دارای بیشترین و کشت نخود دارای کمترین رطوبت ذخیره شده در خاک بود ( عزیزی و همکاران، ۱۳۸۱ ). در واقع می‌توان گفت که یونجه‌ های یکساله آیش سیاه را به آیش سبز تبدیل می‌کنند وضمن اضافه کردن مواد آلی به خاک باعث اصلاح ساختمان خاک ‌می‌شوند.

● تولید علوفه با کمیت و کیفیت بالا

میزان علوفه تولیدی در یونجه‌های یکساله در تراکم گیاهی ۱۴ کیلوگرم در هکتار برابر ۳۴/۵ تن در هکتار گزارش شده است ( شوشتری، ۱۳۸۰ ). در تحقیقی توسط ترک‌نژاد ( ۱۳۷۸ ) گزارش گردید در ایستگاه تحقیقات دیم سرارود کرمانشاه علیرغم فقدان بارندگی کافی و فواصل بسیار زیاد بین بارشها در دوره رشد، گونه‌های Medicago scutellata و Medicago truncatula به تربیت ۱۷۳۵ و ۱۶۲۶ کیلوگرم در هکتار در سال علوفه خشک تولید نمودند. یونجه‌های یکساله از نظر کیفیت علوفه و مواد غذایی و میزان انرژی مطلوب از گیاهان بسیار خوشخوراک بوده و در رشد دامها موثر می‌باشند ( Cocks,۱۹۹۲). یونجه‌ های یکساله بدلیل نسبت زیاد برگ به ساقه ارزش علوفه‌ای زیادی دارند. این ویژگی تا حدودی دارای پایداری لازم در محیطهای مختلف نیز می‌باشند ( میرزایی ندوشن، ۱۳۸۰ ). در تحقیقی بر روی گونه Medicago scutellata نشان داده شد که برداشت علوفه در مرحله آغاز گلدهی با میانگین ۸۹۶/۲۱ درصد پروتئین از گیاهان علوفه‌ای با کیفیت مناسب محسوب می شود ( شعبانی و همکاران، ۱۳۸۱ ). در یونجه‌های یکساله غلافهای بذر نیز به‌عنوان بخشی از اندام قابل مصرف گیاه به‌خصوص در شرایط کمبود علوفه در مراتع به مصرف تغذیه دام می‌رسد. همچنین از غلافهای یونجه یکساله که در اغلب گونه های آن به فراوانی تولید می‌شود می‌ توان به عنوان مکمل غذایی در تعلیف دام با علوفه‌ای کم پروتئین نظیر کاه گندم استفاده کرد ( میرزایی ندوشن، ۱۳۸۰ ).

● افزایش عملکرد غلات در تناوب با یونجه‌های یکساله

در بررسی توسط حیدری شریف آباد ( ۱۳۶۶ ) تحت عنوان تاثیر یونجه‌های یکساله در افزایش عملکرد گندم دیم در منطقه طالقان اثرات ازت آلی تثبیت شده به وسیله سه گونه یونجه یکساله Medocago littorallis و Medicago scutellata و Medicago truncatula و آیش (شاهد) برروی عملکرد ۷ رقم گندم آزمایش شده و بیشترین محصول گندم متعاقب کشت Medicago truncatula به میزان ۶۸۸ کیلوگرم در هکتار و کمترین میزان در قطغه آیش به‌میزان ۶۴ کیلوگرم در هکتار بوده است. در تحقیقی توسط غفاری ( ۱۳۶۹ ) نشان داده شد که استفاده از یونجه یکساله در تناوب بجای آیش اکثر صفات گندم بشکل مطلوب و معنی‌داری افزایش داده است به‌طوری‌که عملکرد محصول گندم در شرایط دیم ۳۵ درصد افزایش یافت.

●● رعایت برخی نکات به‌زراعی در مرحله مرتعی تناوب یونجه یکساله – گندم یا جو

● زمان برداشت علوفه یا عمل چرا

در سیستم تناوبی غله – مرتع استراتژی چرا به‌منظور تامین علوفه بایستی مدنظر قرار گیرد ( Cocks, ۱۹۹۲ ). برداشت علوفه در مراحل مختلف فنولوژیکی رشد بر تولید بذر و در نتیجه بانک بذر ارقام مختلف یونجه‌های یکساله تاثیر دارد. به‌طوریکه برداشت علوفه در مرحله آغاز گلدهی نسبت به مرحله ۵۰ درصد گلدهی بوته‌ها، از نظر رشد مجدد و تولید بذر و ایجاد بانک بذر غنی در خاک برتری دارد ( عزیزی، ۱۳۸۲). در تحقیقی نشان داده شد که عملکرد بذر در برداشت نیمه اول خرداد ماه ۵۷ درصد و برداشت در اوایل تیر ماه ۶۳ درصد نسبت به شاهد ( عدم برداشت ) کاهش می‌یابد ( Chaichi and Tow, ۲۰۰۰ ).

● زادآوری طبیعی و بانک بذر در یونجه‌های یکساله

سختی بذر یونجه‌های یکساله شرط لازم برای پایداری در بانک بذر آنها در سیستم تناوبی غله – لگوم است ( Groose, ۲۰۰۱ ). سختی بذر بالای ۹۰ درصد باعث حفاظت بذر در برابر جوانه زنی در مرحله زراعی در سیستم تناوبی غله – لگوم می شود ( Cocks, ۱۹۹۲ ). تولید بذر، بانک بذر در خاک، زادآوری طبیعی، استقرار گیاه، شرایط سازگاری و تولید علوفه در یونجه‌ های یکساله از جمله مسائلی هستند که در عملی شدن سیستم Ley – farming اجتناب ناپذیر است و بررسی آنها از ضروریات میباشد ( حیدری شریف آباد و ترک نژاد، ۱۳۷۹ ). حد بحرانی بانک بذر خاک برای استقرار موفق یونجه‌های یکساله در سیستم تناوبی غله – لگوم بطور متوسط ۴۰۰ عدد غلاف با بذر در متر مربع در عمق ۵ سانتی متری خاک است ( Ewing, ۱۹۸۹ ). که این مساله بایستی در سیستم چرایی در جهت عدم کاهش ذخیره بذر خاک رعایت شود.

● عوامل زراعی موثر در افزایش عملکرد یونجه‌های یکساله در سیستم تناوبی گندم ـ یونجه‌های یکساله

در تحقیقی توسط عزیزی ( ۱۳۸۲ )گزارش شد که هر اندازه عمق قرار گرفتن بذر بیشتر باشد به همان اندازه نیز سبز شدن بذور به تاخیر می افتد و استقرار گیاهچه‌ها ضغیف می ‌شود. کشت بذر یونجه یکساله با غلاف در مقایسه با کشت بدون غلاف موجب دوام بیشتر بذر در خاک و در نتیجه تداوم بیشتر بانک بذر خاک و زاد‌آوری طبیعی بهتر می شود. روش کشت با عمیق کار پرسینگ دیم در مقایسه با کشت سانتریفوژ یا دست پاش موجب تسریع در سبز شدن بذور، استقرار مناسب و در نتیجه زودتر به گل رفتن بوته‌ها و در نهایت تولید بذر بیشتر و ایجاد بانک بذر غنی‌تر می شود. کشت مخلوط گونه هایی مختلف یونجه های یکساله در مقایسه با تک کشتی آنها از نظر عملکرد ماده خشک، پوشش گیاهی، عملکرد بذر و ایجاد بانک بذر غنی برتری دارد.

در کشت بذر بدون غلاف به‌دلیل تعداد بذر سبز شده‌ی بیشتر و استقرار موفق‌تر، تعداد بوته در واحد سطح بیشتر از کشت با غلاف می باشد( شعبانی و همکاران، ۱۳۸۱ ). آزمایشهای مزرعه‌ای در دو منطقه سرارود کرمانشاه و نورآباد فارس توسط ترک نژاد( ۱۳۷۸ ) نشان داد که Medicago rigidula و Medicago radiata قادرند تا سرمای ۱۰- درجه سانتی گراد را تحمل نمایند. اندازه بذر روی تولید علوفه گونه‌های یونجه یکساله موثر است. بطوری‌که بذر های درشت تر تا ۲۵ درصد نسبت به بذر های ریزتر عملکرد بیشتری را نشان می دهد. مقدار کود فسفات از منبع سوپر فسفات تریپل تا مقدار ۹/۰ گرم کود در هر کیلوگرم خاک باعث افزایش عملکرد علوفه در تمام گونه‌های یونجه یکساله می گردد.

اعمال این سیستم در بخشی از دیمزارهای کشور به‌جای سیستم غله – آیش ضمن افزایش تولید غله باعث افزایش حاصلخیزی ، کنترل فرسایش و اصلاح ساختمان خاک ، تولید علوفه با کمیت و کیفیت بالا خواهد شد. لازم به ذکر است اجرای این سیستم در کشور احتیاج به پژوهش بیشتر و ترویج آن توسط افراد متخصص دارد.

 منبع : سایت رشد نیوز (http://www.roostanews.ir )